Mengele: Engel des doods

De man in SS-uniform draagt glimmend gepoetste rijlaarzen en staat met zijn voeten iets uit elkaar. Zijn ene hand rust op zijn riem, de andere omklemt een rijzweep. Steeds als er doodsbange gevangenen bij hem worden gebracht, wijst hij nonchalant met zijn zweepje: de sterke, arbeidsgeschikte naar rechts, de zwakke naar links.

Opeens verschijnt er een glimlach op zijn gezicht. Hij gooit zijn sigaret weg en dooft hem met de punt van zijn laars. De officier loopt tussen de gevangenen door en hurkt voor twee zusjes: een tweeling. Hij tikt hen op de wangen en praat vriendelijk tegen hen. Willen ze een snoepje? Bedeesd knikken de twee zusjes. De officier knipt met zijn vingers en een soldaat brengt de tweeling weg.

De kamparts van Auschwitz gaat door met zijn sorteerwerk. Links, links, rechts, links… Een uur later zijn de meeste gevangenen dood. De enkeling die naar rechts is gestuurd mag nog een paar weken als slaaf blijven leven.

Even later liggen de twee meisjes in het privélaboratorium van de kamp­­arts vastgebonden op de operatietafel. Voor hen staat dr. Josef Mengele. Over zijn SS-uniform draagt hij een doktersjas. Zijn glimlach is weg. In zijn hand houdt hij een scalpel. Het experiment begint.

Mengele droomde van aanzien

Als kind droomde Mengele al van een plaats in de geschiedenisboeken. Zijn jeugd in Beieren – als oudste kind in een gegoed katholiek gezin – werd gekenmerkt door concurrentie en door de strijd om de waardering van zijn ouders. In zijn dagboeken beschrijft Mengele zijn ouders als harteloos, en hij was hevig jaloers op zijn twee broers. Josef voelde dat hij zich constant moest bewijzen, en zijn jeugdvriend Julius Diesbach omschrijft hem als bijzonder ambitieus: ‘Hij wilde niet alleen slagen, maar zich van de massa onderscheiden. Hij hunkerde ook naar roem. Ooit zei hij tegen mij dat ik in de naslagwerken over hem zou lezen.’

Die waardering was te bereiken door een uitstekende opleiding en een goedbetaalde baan als wetenschapper, dacht Josef. Hij verhuisde na zijn eindexamen in 1930 dan ook naar München om
geneeskunde te studeren.

’Mijn familie zal versteld staan als ik de eerste wetenschapper van ons gezin word’, schreef hij aan een vriend.

Begin jaren dertig gistte München van politieke onrust. De nazi’s waren in opkomst en Mengele koos snel partij: ‘Het was onmogelijk om in deze politiek zo turbulente tijd aan de zijlijn te staan als je niet wilde dat ons vaderland ten onder ging aan bolsjewistisch-marxistische aanvallen,’ schreef hij in zijn dagboek.

Volgens sommige historici voerde Mengele met ca. 3000 tweelingen experimenten uit.

Een droom gaat in vervulling

Bij zijn studie raakte Mengele meer geïnteresseerd in raciale ontwikkeling dan in genezing. Theorieën over de zuiverheid en de superioriteit van het arische ras stonden centraal in de nationaal­socialistische ideologie.

Mengele studeerde bij autoriteiten op dit gebied, zoals Theodor Mollinson, die zei te kunnen bepalen of iemand Joodse voorouders had door een foto te bekijken. Hij realiseerde in 1935 Mengeles droom van een academische carrière door aan hem de doctors­titel te verlenen voor het proefschrift ‘De onderkaak bij vier raciale groepen’.

Nu was de weg vrij naar een baan met aanzien. Dr. Mengele werd in 1937 aangesteld bij het ‘Instituut voor erfelijke biologie en rassenhygiëne’ aan de universiteit van Frankfurt. Hij kwam in de leer bij een vooraanstaande rassentheoreticus, professor Otmar von Verschuer, die Adolf Hitler huldigde als ‘het eerste staatshoofd dat de betekenis van biologische overerving en rassenhygiëne heeft ingezien’. Ook werd Mengele lid van de NSDAP en hij werd al snel aangenomen bij de SS. Met steun van Verschuer klom hij in rang op en werd SS-officier.

Verschuer omschreef Mengele als een man met ‘een sterke interesse voor geneeskundig onderzoek en chirurgie, intelligent en beschaafd’. De Duitse historicus Andreas Hillgruber gaf echter een andere beschrijving van Mengele, toen deze op de drempel van zijn loopbaan stond: ‘Hij wist zeker dat hij een grote zaak diende: Hitlers poging de ondergang van de mensheid te voorkomen. Mengele werd de belichaming van het nazisme in zijn extreemste vorm.’

Andere naam. Tijdens zijn lange vlucht veranderde Mengele vaak van naam.

In 1949 vluchtte Mengele naar Argentinië. 30 jaar was hij constant op de vlucht voor de politie in Zuid-Amerika, Duitse rechtbanken en Israëlische agenten. De man die in Auschwitz over leven en dood beschikte, sleet zijn laatste dagen in eenzaamheid.

1945

Mengele ontsnapt aan Amerikaanse soldaten en leeft verborgen onder verschillende valse namen. Drie jaar lang werkt hij op een boerderij, waar hij o.a. aardappelen poot.

1949

Net als vele andere Duitse oorlogsmisdadigers vlucht Mengele naar Argentinië en vestigt zich als zakenman. Hij verandert zijn naam in Helmut Gregor.

1956

Mengele scheidt en reist via Zwitserland naar Duitsland om de vrouw van zijn overleden broer te trouwen. Zijn nieuwe vrouw Marta en haar zoon reizen mee terug naar Argentinië.

1959

Een oud-kampgevangene spoort Mengele in Argentinië op. Mengele hoort van een Duitse politieman dat Duitsland met Argentinië samen­werkt voor zijn uitlevering en vlucht naar Paraguay, waar Alfredo Stroessner dictator is, die van Duitse afkomst is.

1960

Nazi-kopstuk Adolf Eichmann wordt door Israëlische agenten in Argentinië ontvoerd. Mengele vlucht uit angst voor de Israëli’s naar Brazilië en werkt er op een boerderij. Hij wordt steeds banger voor de Joden. Ziek en depressief wil hij zelfmoord plegen.

1975

Mengele vlucht naar een hutje in een arme voorstad van São Paulo, waar hij als ‘Don Pedro’ in een eenzaam, schamel bestaan wegzinkt.

1979

Mengele is op bezoek bij een paar kennissen ten zuiden van São Paulo. Terwijl hij over zee uitkijkt, zegt hij somber: ‘Daarginds ligt mijn vaderland…’ Even later overlijdt hij tijdens het zwemmen aan een hartaanval.

1985

De Braziliaanse politie belegt een persconferentie en toont een skelet, gevonden in de voorstad Eldorado bij São Paulo. Men denkt dat het Mengele is. DNA-tests bevestigen in 1992 dat het Josef Mengeles botten zijn.